この公式のポイント
円は x = r cos θ , y = r sin θ x=r\cos\theta,\ y=r\sin\theta x = r cos θ , y = r sin θ 消去は cos 2 θ + sin 2 θ = 1 \cos^2\theta+\sin^2\theta=1 cos 2 θ + sin 2 θ = 1 を使う サイクロイドは OT=弧TP=a θ a\theta a θ から d y d x = d y / d t d x / d t \dfrac{dy}{dx}=\dfrac{dy/dt}{dx/dt} d x d y = d x / d t d y / d t (分子が y y y )このページの内容
媒介変数表示の公式 証明 大学受験(数学C・数学Ⅲ)での使い方 よくある間違い 練習問題 関連する公式 よくある質問 うかるくん
サイクロイドは y y y を x x x の式に直せないけど、接線の傾きは出せるの?
合格先生
出せるぞ。d y d t \dfrac{dy}{dt} d t d y を d x d t \dfrac{dx}{dt} d t d x で割れば傾きになる。x x x の式に直す必要はないんだ。
媒介変数表示の公式
x x x と y y y を、別の変数 t t t (または θ \theta θ )の式で x = f ( t ) x=f(t) x = f ( t ) 、y = g ( t ) y=g(t) y = g ( t ) と表すことを媒介変数表示 (パラメータ表示)といいます。t t t を媒介変数 といい、t t t を動かすと点 ( x , y ) (x,\ y) ( x , y ) が曲線をえがきます。
代表的な媒介変数表示と微分
円 x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 :x = r cos θ , y = r sin θ x=r\cos\theta,\ y=r\sin\theta x = r cos θ , y = r sin θ 楕円 x 2 a 2 + y 2 b 2 = 1 \dfrac{x^2}{a^2}+\dfrac{y^2}{b^2}=1 a 2 x 2 + b 2 y 2 = 1 :x = a cos θ , y = b sin θ x=a\cos\theta,\ y=b\sin\theta x = a cos θ , y = b sin θ サイクロイド :x = a ( θ − sin θ ) , y = a ( 1 − cos θ ) x=a(\theta-\sin\theta),\ y=a(1-\cos\theta) x = a ( θ − sin θ ) , y = a ( 1 − cos θ ) 媒介変数で表された関数の微分 (d x d t ≠ 0 \dfrac{dx}{dt}\ne0 d t d x = 0 のとき)
d y d x = d y d t d x d t \frac{dy}{dx}=\frac{\ \dfrac{dy}{dt}\ }{\dfrac{dx}{dt}} d x d y = d t d x d t d y
θ P r r cosθ r sinθ O x y x=r cosθ y=r sinθ cos²θ+sin²θ=1 より x²+y²=r² 円周上の点 P は ( r cos θ , r sin θ ) (r\cos\theta,\ r\sin\theta) ( r cos θ , r sin θ )
証明
①円 図1で、O P = r OP=r OP = r 、O P OP OP と x x x 軸のなす角が θ \theta θ なので、三角比の定義 から x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ 、y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ 。逆に、cos 2 θ + sin 2 θ = 1 \cos^2\theta+\sin^2\theta=1 cos 2 θ + sin 2 θ = 1 より x 2 + y 2 = r 2 ( cos 2 θ + sin 2 θ ) = r 2 x^2+y^2=r^2(\cos^2\theta+\sin^2\theta)=r^2 x 2 + y 2 = r 2 ( cos 2 θ + sin 2 θ ) = r 2 で、確かに円の方程式 をみたします。楕円は円を x x x 方向に a a a 倍、y y y 方向に b b b 倍にのばしたもので、( x a ) 2 + ( y b ) 2 = cos 2 θ + sin 2 θ = 1 \left(\dfrac xa\right)^2+\left(\dfrac yb\right)^2=\cos^2\theta+\sin^2\theta=1 ( a x ) 2 + ( b y ) 2 = cos 2 θ + sin 2 θ = 1 。
②サイクロイド 半径 a a a の円が x x x 軸の上をすべらずに転がるとき、はじめ原点 O にあった円周上の点 P がえがく曲線です。円が角 θ \theta θ だけ回ったとき、接点を T とすると、すべらないので
O T = 弧 T P = a θ OT=\text{弧}\,TP=a\theta OT = 弧 TP = a θ
よって中心は C ( a θ , a ) C(a\theta,\ a) C ( a θ , a ) 。C P → \overrightarrow{CP} CP は、真下向きの C T → \overrightarrow{CT} CT を時計回りに θ \theta θ 回したものなので C P → = ( − a sin θ , − a cos θ ) \overrightarrow{CP}=(-a\sin\theta,\ -a\cos\theta) CP = ( − a sin θ , − a cos θ ) 。したがって
P = ( a θ − a sin θ , a − a cos θ ) = ( a ( θ − sin θ ) , a ( 1 − cos θ ) ) P=\big(a\theta-a\sin\theta,\ a-a\cos\theta\big)=\big(a(\theta-\sin\theta),\ a(1-\cos\theta)\big) P = ( a θ − a sin θ , a − a cos θ ) = ( a ( θ − sin θ ) , a ( 1 − cos θ ) )
θ C P T O 2πa OT=aθ サイクロイド 赤い弧TP=aθ(すべらない) サイクロイド:転がった長さ OT と弧 TP がどちらも a θ a\theta a θ
③微分の公式 d x d t ≠ 0 \dfrac{dx}{dt}\ne0 d t d x = 0 の範囲では x = f ( t ) x=f(t) x = f ( t ) は増加か減少のどちらかなので、逆に t t t を x x x の関数とみられます。y y y は t t t を通して x x x の関数になり、合成関数の微分と逆関数の微分 d t d x = 1 d x / d t \dfrac{dt}{dx}=\dfrac{1}{\ dx/dt\ } d x d t = d x / d t 1 から
d y d x = d y d t ⋅ d t d x = d y d t ⋅ 1 d x d t = d y d t d x d t \frac{dy}{dx}=\frac{dy}{dt}\cdot\frac{dt}{dx}=\frac{dy}{dt}\cdot\frac{1}{\ \dfrac{dx}{dt}\ }=\frac{\ \dfrac{dy}{dt}\ }{\dfrac{dx}{dt}} d x d y = d t d y ⋅ d x d t = d t d y ⋅ d t d x 1 = d t d x d t d y
y y y を x x x の式に直さなくても、接線の傾きが求められるのがポイントです。
(4, 8) O t=1 t<0 の部分 接線 y=3x−4 dx/dt=2t、dy/dt=3t² dy/dx=3t/2 → t=2 で 3 x = t 2 , y = t 3 x=t^2,\ y=t^3 x = t 2 , y = t 3 の t = 2 t=2 t = 2 での接線。傾きは 3 t 2 2 t = 3 \dfrac{3t^2}{2t}=3 2 t 3 t 2 = 3
大学受験(数学C・数学Ⅲ)での使い方
大学受験 例題1(媒介変数を消去する)
x = 2 cos t + 1 x=2\cos t+1 x = 2 cos t + 1 、
y = 2 sin t − 3 y=2\sin t-3 y = 2 sin t − 3 はどんな曲線を表すか。
解き方
cos t = x − 1 2 \cos t=\dfrac{x-1}{2} cos t = 2 x − 1 、sin t = y + 3 2 \sin t=\dfrac{y+3}{2} sin t = 2 y + 3 。cos 2 t + sin 2 t = 1 \cos^2t+\sin^2t=1 cos 2 t + sin 2 t = 1 に入れて ( x − 1 ) 2 4 + ( y + 3 ) 2 4 = 1 \dfrac{(x-1)^2}{4}+\dfrac{(y+3)^2}{4}=1 4 ( x − 1 ) 2 + 4 ( y + 3 ) 2 = 1 。
答え ( x − 1 ) 2 + ( y + 3 ) 2 = 4 (x-1)^2+(y+3)^2=4 ( x − 1 ) 2 + ( y + 3 ) 2 = 4 (中心 ( 1 , − 3 ) (1,\ -3) ( 1 , − 3 ) 、半径 2 の円)
大学受験 例題2(サイクロイドの接線)
サイクロイド
x = a ( θ − sin θ ) x=a(\theta-\sin\theta) x = a ( θ − sin θ ) 、
y = a ( 1 − cos θ ) y=a(1-\cos\theta) y = a ( 1 − cos θ ) (
a > 0 a>0 a > 0 )の、
θ = π 2 \theta=\dfrac{\pi}{2} θ = 2 π に対応する点での接線の方程式を求めなさい。
解き方
d x d θ = a ( 1 − cos θ ) \dfrac{dx}{d\theta}=a(1-\cos\theta) d θ d x = a ( 1 − cos θ ) 、d y d θ = a sin θ \dfrac{dy}{d\theta}=a\sin\theta d θ d y = a sin θ なので d y d x = sin θ 1 − cos θ \dfrac{dy}{dx}=\dfrac{\sin\theta}{1-\cos\theta} d x d y = 1 − cos θ sin θ 。
θ = π 2 \theta=\dfrac{\pi}{2} θ = 2 π で傾き 1 1 − 0 = 1 \dfrac{1}{1-0}=1 1 − 0 1 = 1 、点は ( a ( π 2 − 1 ) , a ) \left(a\left(\dfrac{\pi}{2}-1\right),\ a\right) ( a ( 2 π − 1 ) , a ) 。
y − a = x − a ( π 2 − 1 ) y-a=x-a\left(\dfrac{\pi}{2}-1\right) y − a = x − a ( 2 π − 1 ) より y = x + ( 2 − π 2 ) a y=x+\left(2-\dfrac{\pi}{2}\right)a y = x + ( 2 − 2 π ) a 。
答え y = x + ( 2 − π 2 ) a y=x+\left(2-\dfrac{\pi}{2}\right)a y = x + ( 2 − 2 π ) a
大学受験 例題3(接線の傾き)
x = t 2 x=t^2 x = t 2 、
y = t 3 y=t^3 y = t 3 で表される曲線の、
t = 2 t=2 t = 2 に対応する点での接線の方程式を求めなさい。
解き方
d x d t = 2 t \dfrac{dx}{dt}=2t d t d x = 2 t 、d y d t = 3 t 2 \dfrac{dy}{dt}=3t^2 d t d y = 3 t 2 より d y d x = 3 t 2 2 t = 3 t 2 \dfrac{dy}{dx}=\dfrac{3t^2}{2t}=\dfrac{3t}{2} d x d y = 2 t 3 t 2 = 2 3 t (t ≠ 0 t\ne0 t = 0 )。
t = 2 t=2 t = 2 で点 ( 4 , 8 ) (4,\ 8) ( 4 , 8 ) 、傾き 3。y − 8 = 3 ( x − 4 ) y-8=3(x-4) y − 8 = 3 ( x − 4 ) 。
答え y = 3 x − 4 y=3x-4 y = 3 x − 4
よくある間違い
合格先生
d y d x \dfrac{dy}{dx} d x d y の分子と分母を逆にするな。y y y の変化が上、つまり d y d t \dfrac{dy}{dt} d t d y が分子だ。
分子と分母を逆にする :d y d x \dfrac{dy}{dx} d x d y は「y y y の変化÷x x x の変化」なので、d y d t \dfrac{dy}{dt} d t d y が分子。消去したあとの範囲を忘れる :x = t 2 x=t^2 x = t 2 なら x ≥ 0 x\ge0 x ≥ 0 。x = cos t x=\cos t x = cos t なら − 1 ≤ x ≤ 1 -1\le x\le1 − 1 ≤ x ≤ 1 。消去した式の全部が曲線になるとは限らない。d x d t = 0 \dfrac{dx}{dt}=0 d t d x = 0 の点で公式を使う :x = t 2 x=t^2 x = t 2 の t = 0 t=0 t = 0 のように分母が0になる点では、この公式で傾きは求められない。
練習問題
サクラちゃん
消去したら x x x の範囲もチェックしようね
大学受験 x = 3 cos θ x=3\cos\theta x = 3 cos θ 、y = 2 sin θ y=2\sin\theta y = 2 sin θ から θ \theta θ を消去しなさい。答えと解説を見る cos θ = x 3 \cos\theta=\dfrac x3 cos θ = 3 x 、sin θ = y 2 \sin\theta=\dfrac y2 sin θ = 2 y より x 2 9 + y 2 4 = 1 \dfrac{x^2}{9}+\dfrac{y^2}{4}=1 9 x 2 + 4 y 2 = 1 (楕円)大学受験 x = t + 1 x=t+1 x = t + 1 、y = t 2 − 2 t y=t^2-2t y = t 2 − 2 t から t t t を消去しなさい。答えと解説を見る t = x − 1 t=x-1 t = x − 1 を入れて y = ( x − 1 ) 2 − 2 ( x − 1 ) = x 2 − 4 x + 3 y=(x-1)^2-2(x-1)=x^2-4x+3 y = ( x − 1 ) 2 − 2 ( x − 1 ) = x 2 − 4 x + 3 大学受験 x = cos 3 t x=\cos^3t x = cos 3 t 、y = sin 3 t y=\sin^3t y = sin 3 t のとき d y d x \dfrac{dy}{dx} d x d y を t t t で表しなさい。答えと解説を見る d x d t = − 3 cos 2 t sin t \dfrac{dx}{dt}=-3\cos^2t\sin t d t d x = − 3 cos 2 t sin t 、d y d t = 3 sin 2 t cos t \dfrac{dy}{dt}=3\sin^2t\cos t d t d y = 3 sin 2 t cos t より d y d x = − sin t cos t = − tan t \dfrac{dy}{dx}=-\dfrac{\sin t}{\cos t}=-\tan t d x d y = − cos t sin t = − tan t
関連する公式
よくある質問 媒介変数表示とは何ですか? xとyを別の変数(tやθ)の式で表す表し方です。tを動かすと点(x, y)が動いて曲線をえがきます。動く点の位置を時刻で表すイメージです。
サイクロイドとはどんな曲線? 円が直線の上をすべらずに転がるとき、円周上の1点がえがく曲線です。半径aの円なら x=a(θ−sinθ)、y=a(1−cosθ) と表せます。
媒介変数で表された関数の微分はどうするの? dy/dtをdx/dtで割ります。yをxの式に直さなくても、接線の傾きが求められます。ただしdx/dtが0の点では使えません。
あわせて読みたい 出典・参考
文部科学省「高等学校学習指導要領(平成30年告示)」数学C(平面上の曲線と複素数平面)・数学Ⅲ(微分法) 最終更新:2026年10月11日/作成:大学受験合格大作戦